گفتگوی علمی با برگزیده سومین همایش انتظار و مهدویت در آموزه های رضوی
18 بازدید
موضوع: امامت و مهدویت
مصاحبه کننده : سید محمد موسوی
محل مصاحبه : مرکز تخصصی مهدویت
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : سایت مرکز تخصصی مهدویت
تعداد شرکت کننده : 0

گفتگوی علمی با برگزیده سومین همایش انتظار و مهدویت در آموزهای رضوی  

 

طلیعه:
آموزه های رضوی دربارة اندیشه مهدویت، که در جامة روایات متعددی بر صفحة تاریخ ضبط شده، جوامع روایی را پر برگ و بار کرده است. این آموزه های بلند دستمایة ارزنده و آموزنده ای است برای شیعیان، حتی فراتر، برای همة انسان های حقیقت طلب. برگزاری سومین همایش «انتظار و مهدویت در آموزه های رضوی» بهانه ای شد تا با حجت الاسلام امیر محسن عرفان پژوهشگر و محقق مباحث مهدویت که با ارائه مقاله «بازنمایی اندیشه منجی موعود در اسلام از نظرگاه اندیشه رضوی» در این همایش برگزیده شدند گفت و گویی داشته باشیم.

گزارشگر واحد خبر مرکز تخصصی مهدویت : به نظر شما چه ضرورتی دارد درتبیین اندیشه منجی موعود به آموزه های رضوی مراجعه شود؟
حجت الاسلام عرفان : موعود باوری یا اندیشة منجی موعود، آموزه ای است که می شود گفت در تمام ادیان وجود دارد، هر چند گستردگی و نوع این موعودباوری در ادیان مختلف متفاوت است. «مهدویت» نیز عنوان شناخته شده ای برای موعودباوری در اسلام است. این آموزه در تاریخ و متون روایی و کلامی تمام فرق اسلامی، چه اهل سنت و چه فرق شیعی، بازتاب گسترده ای داشته است.
در این میان ائمه علیهم السلام با طرح و تبیین موضوع مهدویت سال ها قبل از تولد امام مهدی علیه السلام به تقویت این باور پرداختند و تشکیلات فکری شیعه امامیه را به تدریج بنیان نهادند. اهتمام گستردة امامان معصوم علیهم السلام بیش ترین نقش را در پررنگ نمودن خطوط فکری تشکیلات شیعی ایفا نمود. امام رضا علیه السلام نیز با تعمیق باورداشت مهدویت،زمینه را برای تحول زایی این آموزه از یک سو و نیز نقش آفرینی همه جانبة اندیشمندان شیعی مهیا ساخت.
تمایز مهم تر و اصلی اندیشه منجی موعود در آموزه های رضوی با دیگر ادیان و فرق در جوهرة مهدویت است؛ در آموزه های رضوی، مهدویت در ذات و جوهر خود به ظهور و تحقق حقیقت در زمین، در سایة ظهور خلیفه و حجت الاهی می اندیشد، و اگر هم از برپایی عدالت، رفاه و امنیت اجتماعی سخن می گوید، همه را از نتایج و لوازم ظهور و تحقق حق در زمین می داند.
گزارشگر واحد خبر مرکز تخصصی مهدویت : هدف شما از نگارش این مقاله چه بوده است؟
حجت الاسلام عرفان : در این گونه مطالعات تبیینی، آن چه مهم است دست یافتن به افق های جدید در تبیین آموزه منجی موعود بر پایة اندیشه رضوی است. این مقاله درصدد است پژوهش گران عرصه مهدویت را به سوی ابعاد و زوایای پنهان و نهفته در آموزه مهدویت سوق داده و آنان را متوجه بنیان معرفتی این آموزه سازد. منظور این است که هنوز ظرفیت ها و قابلیت های این آموزه از نظرگاه امامان معصوم علیهم السلام پژوهیده نشده است. بازکاوی و بازپژوهی آموزة مهدویت یک ضرورت عینی است تا جریانی که برای ناب‌سازی معرفت دینی اتّفاق می‌افتد، هماره ناب، زلال و اصیل بماند.

گزارشگر واحد خبر مرکز تخصصی مهدویت : انگاره های رضوی در تبیین وتفسیر اندیشه مهدویت چیست ؟
حجت الاسلام عرفان : با بازکاوی روایات رضوی با برخی از مهم ترین انگاره های رضوی در این زمینه مواجه می شویم که عبارتند از:
1.تبیین و تفسیر اندیشه منجی موعود بر اساس ربوبیت الهی
در اندیشه رضوی حرکت تاریخ و سیرتکاملی آن را براساس حاکمیت حضرت حق و اولیای الهی بر هستی تفسیر می شود. و همان گونه که پیدایش جهان هستی را ناشی از اراده و مشیت الهی می دانند آغاز و انجام تاریخ و سیر حرکت تاریخ را نیز سراسر ناشی از اراده الهی و مسیر تحقق اراده الهی می دانند. در اندیشه رضوی گسترة تاریخ به جهت حضور دائمی حجت الهی در راستای ربوبیت الهی می باشد. چنان چه امام رضا علیه السلام فرمود:
«اگر زمین به اندازه یک چشم برهم زدن از حجت خدا خالی شود، اهلش را فرو خواهد برد.»
وجه اهمیت پیوند تفکیک ناپذیر مهدویت و امامت در این است که شیعیان امام معصوم علیه السلام را حجت می دانند و در عموم موارد حجت به معنای برهان، دلیل و نشانه است، در این صورت تأکید تفکر شیعی بر امام بودن حجت تأکیدی است آشکار بر اهمیت و جوهریت موضوع ظهور حق در عصر موعود.
به عبارتی قیام حجت خدای متعال در قالب موعود جهانی قیام وظهور خدای متعال در زمین در قالب اوصاف احوال گفتار و افعال امام حجت است.
در چشم انداز اندیشه رضوی، پس از رسول خاتم صلّی الله علیه و آله و سلّم زنجیرة حجت های الهی در ساختار «نظام امامت» نمود یافت که خدای متعال با ارزانی داشتن آن، نعمت خویش را بر امت اسلامی به اتمام رساند.
2.جامعه متکامل عصر ظهور فرجام ستیزش تاریخی جبهه حق و باطل در اندیشه رضوی
امام رضا علیه السلام پیروزی نهایی جبهة حق و حاکمیت صالحان و ظهور مصلح جهانی را در روایتی این چنین بشارت داده است:
«الرابع من ولدی ابن سیده الاماء، یطهّر الله به الأرض من کلّ جور و یقدسها من کلّ ظلم»
در این روایت به ریشه کنی نمودها و نشانه های شر و ناراستی ها از اجتماع از سوی امام مهدی علیه السلام اشاره شده است. زیرا که روزگار پیش از ظهور، دوران گسترش ناهنجاری های اخلاقی و غرق شدن انسان در فساد است و این ناشی از گسترش فعالیت جبهه باطل و نفوذ آنان در میان انسان ها است.
از سویی دیگر در این روایت، به ظهور و پیروزی امام مهدی علیه السلام به عنوان رهبر جبهة حق و غلبة نهایی مؤمنان و یکتاپرستان نیز اشاره شده است در توضیح این مطلب باید گفت که بر مبنای مکتب اسلام موضع گیری ارادی انسان در برابر دو جریان ولایت حق و باطل قرار دارد. اراده های انسانی هنگامی که یک جامعه را تشکیل می دهند یا در جهت حق پیش می روند و یا جهت گیری باطل دارند؛ ازاین رو؛ دو قطب و نظام تاریخی حق و باطل، یکی برمحور اولیای الهی و پیامبران و دیگری بر محور فراعین و طواغیت و مستکبرین تاریخ شکل می گیرد.
هریک از دو جبهه حق و باطل در حرکت خود به دنبال گسترش توسعه خویش هستند و به همین دلیل در طول تاریخ درگیر هستند.اصلی ترین تعارضی که در تاریخ بشریت وجود دارد تعارض ایمان و کفر و عبودیت و استکبار است.تشدید تضاد و تعارض میان جبهه حق و باطل سبب پیدایش دگرگونی های بنیادی در جامعه و تاریخ است. این کشمکش و تعارض با گذشت زمان عمق بیشتری پیدا می کند.
در هر روی با توجه به روایت امام رضا علیه السلام، به دست می آید که نقطه پایانی تضادّ و درگیری حق و باطل، غلبه و پیروزی ایمان و حق و نابودی کفر و باطل است. و فرجام نزاع حق و باطل، تشکیل جامعة آرمانی، تأسیس حکومت جهانی عدل، نابودی ستمکاران و مفسدان با ظهور مهدی موعود و پیروزی نهایی و غلبة کامل او رقم می خورد. شاید به این دلیل باشد که امامان معصوم علیهم السلام و امام رضا علیه السلام در روایات فراوانی به صراحت از ازبین رفتن نشانه ها و نمودهای ظلم و فساد در آخرالزمان سخن گفته اند.
3.پیوندهای دو سویه انتظار و مهدویت در اندیشه رضوی
امام رضا علیه السلام اهتمام بسیار فراوانی در تبیین مفهوم انتظار داشتند. در میراث غنی روایی شیعه، با حدیث زیبایی از امام رضا علیه السلام روبه رو می شویم که حضرت جایگاه انتظار را جایگاه شهادت در کنار رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم در جنگ بدر می دانند.. امام رضا علیه السلام در روایتی می فرمایند:
«آیا هیچ یک از شما خوش ندارد که در خانه خود بماند، نفقه خانواده اش را بپردازد و چشم به راه امر ما باشد؟ پس اگر در چنین حالی از دنیا برود، ماننند کسی است که همراه رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم در نبرد بدر به شهادت رسیده است. و اگر هم مرگ به سراغ او نیاید، مانند کسی است که همراه قائم ما و در خیمة او باشد.»
در اندیشة رضوی، واژة «انتظار» دلالت بر «واقعیت های نهفته» می کند و در دورنمایة خود، چهار ویژگی مهم دارد: نخست، عدم اکتفا به واقعیت های موجود؛ دوم، وجود واقعیتی متعالی و برین در فراسوی افق و واقعیت های موجود؛ سوم، امکان حرکت انسان ها از واقعیت های موجود به سوی واقعیت برین؛ چهارم، تأکید بر تکاپو و جست و جوی انسان ها برای یافتن ابزارهایی که واقعیت موجود را به سوی آینده روشن سوق می دهد. در این نگرش، فاصلة زمانی طی مسیر از وضع موجود به وضع آرمانی و مطلوب، چندان در خور اهمیت تلقی نمی شود. در مقابل جایگاه جامعه متکامل عصر ظهور اهمیت تلاش انسان ها برای درک این جامعه که در اندیشه رضوی به «انتظار» معنا می شود را دو چندان می کند. شاید به این دلیل باشد که امام رضا علیه السلام فضیلت انتظار را به مثابه شهادت در جنگ بدر یا حضور در خیمه امام مهدی علیه السلام می داند.

گزارشگر واحد خبر مرکز تخصصی مهدویت : ویژگی ها و شاخصه های آموزه مهدویت از دیدگاه امام رضا علیه السلام چه می باشد ؟
حجت الاسلام عرفان : «جهان شمولی اندیشه مهدویت» مهم ترین ویژگی آموزه مهدویت از دیدگاه امام رضا علیه السلام است. در توضیح باید گفت نگاه راهبردی اسلام از حیث جهانی دارای لوازم و مقتضیات ویژه ای است که عموماً به ماهیت ایدیولوژی اسلامی برمی گردد. اسلام از حیث معرفتی در حوزه سیاست و حکومت قائل به اصول بنیادینی چون جهان نگری است. نتیجه این دیدگاه اسلام،ارایه الگویی نوین از منج ی باوری است که سطح تحلیل آن جهانی است. این الگو از حیث روش شناختی عالی ترین شکل منجی باوری را در عصر حاضر در بر می گیرد.
روایات رضوی بیانگر جهان شمول بودن آموزه مهدویت است. در حالی که در سایر نظریه ها چنین نبوده است و تنها طبقه و گروه خاصی مورد توجه قرار می گیرد؛ برای مارکس، «طبقه کارگر و پرولتاریا» برای هگل، «نژاد برتر آلمانی» برای یهود، «قوم برگزیدة بنی اسرائیل»، برای فوکویاما، «جهان غرب» و ... واجد اهمیت است.
از نظرگاه امام رضا علیه السلام منجی موعود فراگیر و جهان شمول است. تعبیر به کار رفته در روایت رضوی، از قبیل «فراگیری عدل و قسط در زمین» همگی ظهور در فراگیری وعدة نجات موعود دارد، و حتی اگر دلالت صریحی بر فراگیری و جهان شمول بودن این وعده نداشته باشد، تحقق کامل آنها فقط در صورتی است که در سراسر زمین محقق گردد، نه در ناحیه ای خاص از زمین. در روایات رضوی به «جمیع اهل الارض» برای مخاطبین آن حضرت اشاره شده است.
«حضور منجی ویژگی منحصر به فرد موعود اسلام از دیدگاه امام رضا علیه السلام» اسلام و به معنای دقیق‌تر تشیّع تنها مکتب و مذهبی است که منجی و موعودش زنده و عینی است و مانند دیگر مکاتب و ادیان به آینده نا معلوم واگذار نشده است.
امّا اسلام پندار انسان‌ها را به این‌که روزگاری، نیروی عادلانه مجهول ظلم را از صفحه گیتی ریشه کن سازد، از یک موضوع فقط غیبی به صورت یک باور پیرامون یک موجود واقعی زنده ملکوتی که تمام مشخّصاتش شناخته شده است درآورد.
در اندیشه رضوی، منجی و موعود شخصی و متعین است و او کسی نیست جز حجت بن حسن عسکری علیه السلام. از این رو امام رضا علیه السلام اهتمام فراوانی به تبارشناسی امام مهدی علیه السلام و ابهام زدایی از نسب امام مهدی علیه السلام داشتند.
ویژگی منحصر به فرد منجی در شیعه «حضور» اوست. مسأله غیبت و مهدویت در امامیه تفکیک ناپذیر است.
بدین ترتیب، در پی گیری اندیشة مهدویت، آن گاه که به عقیده شیعه می رسیم، خود را با سرفصل جدیدی به نام «غیبت» روبه رو می بینیم که خود پرسش های متعددی را پیش می نهد؛ مانند پرسش از چگونگی رخداد تاریخی غیبت و سؤال از چرایی و اصل لزوم آن.
به هرروی ائمه علیهم السلام با طرح و تبیین موضوع غیبت امام دوازدهم علیه السلام سال ها قبل از وقوع آن به تقویت این باور پرداختند و تشکیلات فکری شیعه امامیه را به تدریج بنیان نهادند. اهتمام گستردة امامان معصوم علیهم السلام از یک سو بیش ترین نقش را در پررنگ نمودن خطوط فکری تشکیلات شیعی ایفا نمود و از سوی دیگر، با تعمیق باورداشت غیبت، زمینه را برای انسجام جامعة شیعی در روزگار غیبت صغری مهیا ساخت.
درست به همین دلیل است که در روایات رضوی نیز به این مهم پرداخته شده است. و یکی از دلایل حقانیت اعتقاد شیعه به غیبت منجی موعود، پیش گویی ها و پیش بینی هایی است که قبل از رخداد غیبت از سوی مرشدان و رهبران راستین و صدیق جوامع بشری، صورت گرفته است. از معتبرترین این پیش گویی ها، اخباری است که از امام رضا علیه السلام ده ها سال پیش از غیبت، صادر شده است که، خود، گویای چند امر است: نخست، گسترة دانش رضوی؛ حقانیت تاریخی غیبت و تأیید اعتقاد رسمی شیعة امامیه در این باب. و زمینه سازی برای پذیرش بهتر غیبت از سوی شیعیان.
در اندیشه رضوی، به دلیل بسیار مهمی برای چرایی رخداد غیبت بر می خوریم. امام رضا علیه السلام جلوگیری از تهدید شخصیت حقوقی و تخریب پایگاه مردمی منجی را یکی از دلایل غیبت بر می شمارند و در این زمینه می فرمایند:
«علی بن فضال می گوید: امام رضا علیه السلام فرمود: گویی شیعه را می بینم که وقتی سومین فرزند مرا از دست بدهند، مانند چارپایان، چراگاه می جویندو نمی یابند. عرض کردم یابن رسول الله برای چه؟ فرمود: برای آنکه امامشان از آن ها پنهان است. عرض کردم: برای چه؟ فرمود: برای آنکه چون با شمشیر قیام کند، بیعت کسی در گردنش نباشد.»
این فلسفه که امام رضا علیه السلام در این سخن بر آن انگشت نهاده است، بعد دیگری از توطئه های بنی عباس را آشکار می سازد. با توجه به مفهوم عمیق و نقش کلیدی «بیعت» در عرف اجتماعی – سیاسی و سازکار انتقال و تثبیت قدرت در جامعة عربی عصر ائمه علیهم السلام حاکمان بنی عباس، برای آن که مهدی موعود را به یک عنصر بی خطر و مردة سیاسی تبدیل کنند، دو راه کار مؤثر در پیش روی داشتند: نخست آن که حضر ترا به شهادت برسانند؛ دوم آن که سناریوی «ترور شخصیت» را در قبال حضرت عملی سازنند. راه کار اول به حذف فیزیکی حضرت می شد. از عرصه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مسلمانان منجر می شد. راه کار دوم به تخریب پایگاه مردمی ایشان ختم می شد.
قدرت پرستان و سیاست بازان عباسی نیک می دانستند که بهترین راه برای فلج کردن حرکت توفندة شیعه، سلب مقبولیت اجتماعی و محبوبیت معنوی از رهبریِ کارآمد شیعی از طریق سازش کار معرفی کردن رهبر جدید، یعنی جانشین امام حسن عسکری علیه السلام بود و بیعت ستاندن از او می توانست یک مانور بسیار مؤثر تبلیغاتی علیه امام مهدی علیه السلام باشد و به گونة مطلوبی ضریب همبستگی روحی و پیوستگی سازمانی میان رهبری و جامعة شیعی را به حدالقل فروکاهد و بدین سان، جبهة شیعه را در جغرافیای معادلات سیاسی به موفقیت بی وزنی، تبعید کند.
از این رو، غیبت امام مهدی علیه السلام – براساس حکمت بالغة الهی- فرصتی استثنایی برای صیانت از شخصیت حقیقی و حقوقی آن نجات بخش ذخیره شده فراهم آورد تا در پناه آن، چراغ امید مستضعفان جهان برای برپایی حکومت عدل و حق همچنان فروزان بماند.
گفتنی است در این مقاله به مطالب دیگری نیز اشاره شده است. که مجال طرح آن در این وقت اندک نمی باشد.

گفتگو از سید محمد موسوی

 

آدرس اینترنتی